مجله جم ترونیک
سیم لحیم چیست؟ انواع سیم لحیم و کاربرد آنها
شاید برایتان پیش آمده باشد که بخواهید دو قطعه الکترونیکی را به هم وصل کنید و ندانید بهترین روش چیست. وقتی صحبت از اتصالات محکم و ظریف است، اولین سوالی که مطرح میشود این است که سیم لحیم چیست؟ این مفتولهای نازک فقط یک تکه فلز ساده نیستند؛ بلکه ترکیبی دقیق از علم شیمی و متالورژی هستند که وظیفه برقراری جریان را بر عهده دارند. در این مطلب خیلی شفاف و دور از اصطلاحات سنگین، تمام آنچه برای انتخاب و خرید سیم لحیم نیاز دارید را بررسی میکنیم. اگر تعمیرکار هستید یا به الکترونیک علاقه دارید، این مطلب برای شما نوشته شده تا با آگاهی کامل ابزارتان را انتخاب کنید.
سیم لحیم چیست؟
برای پاسخ به سوال سیم لحیم چیست، باید به ساختار آن نگاه کنیم. سیم لحیم یک آلیاژ فلزی با نقطه ذوب پایین است. وقتی هویه داغ به این سیم میخورد، ذوب شده و فضاهای خالی بین دو قطعه (مثل پایه قطعه و برد) را پر میکند. پس از سرد شدن، این ماده جامد میشود و یک اتصال الکتریکی قوی میسازد.
در گذشته و حال، محبوبترین نوع در الکترونیک، ترکیب قلع و سرب بوده است. قلع دمای ذوب پایینی دارد و سرب به استحکام اتصال کمک میکند. البته سیمهای امروزی توخالی هستند و مغزی آنها با مادهای به نام “فلاکس” یا رزین پر شده است.
فلاکس نقش مهمی دارد. وقتی سیم ذوب میشود، فلاکس جاری شده و سطح اتصال را از چربی و اکسید تمیز میکند. بدون فلاکس، لحیم روی سطح نمینشیند و اتصال ناقص یا “سرد” ایجاد میشود. پس این سیم همزمان نقش پرکننده و تمیزکننده را دارد. شناخت اینکه سیم لحیم چیست باعث میشود پولتان را برای جنس بیکیفیت دور نریزید. سیم خوب درخشش دارد و هنگام کار بوی بدی نمیدهد.
برای اطلاع از قیمت هویه لحیم کاری کلیک کنید.
کاربرد سیم لحیم
حالا که فهمیدیم سیم لحیم چیست، باید ببینیم کجا استفاده میشود. شاید فکر کنید فقط مخصوص تعمیرات موبایل است، اما کاربرد آن وسیعتر است. اصلیترین کاربرد آن در صنعت الکترونیک برای اتصال مقاومت، خازن و آیسیها به بردهای مدار چاپی است.
اما کاربرد آن فقط به الکترونیک ختم نمیشود. در لولهکشی، از نوع خاصی برای اتصال لولههای مسی استفاده میکنند. البته نوع لولهکشی با الکترونیکی فرق دارد و معمولا بدون سرب است تا برای آب آشامیدنی خطر نداشته باشد.
در هنر و جواهرسازی هم کاربرد دارد. هنرمندان برای ساخت شیشههای رنگی و اتصال تکههای شیشه از سیم لحیم استفاده میکنند. در جواهرسازی هم برای اتصال قطعات ظریف از آلیاژهای حاوی نقره بهره میبرند.
در خودروسازی نیز برای تعمیر رادیاتور و مبدلهای حرارتی استفاده میشود. همچنین سر سیمهای برق خودرو را لحیم میکنند تا در اثر لرزش ماشین، اتصالات قطع نشوند. حتی در خانه برای تعمیر سیم هندزفری یا اسباببازیها، داشتن یک قرقره سیم لحیم بسیار کارساز است.
جهت تهیه و خرید روغن لحیم کاری کلیک کنید.
انواع سیم لحیم بر اساس آلیاژ
وقتی میخواهیم دقیق و فنی بررسی کنیم که سیم لحیم چیست، بحث انتخاب آلیاژ به میان میآید. در واقع این درصد ترکیب فلزات است که کیفیت نهایی، دمای ذوب و حتی استحکام اتصال شما را تعیین میکند. شناخت این تفاوتها برای هر کسی که هویه به دست میگیرد، بسیار مهم است.
سیم لحیم سربدار (Tin/Lead):
این مدل قدیمیترین و همچنان پرکاربردترین نوع در بازار ایران است که از ترکیب قلع و سرب ساخته میشود. دلیل محبوبیت آن، قیمت مناسب و راحتی فوقالعاده در حین کار است. دو نسبت معروف در این دسته وجود دارد:
- آلیاژ ۶۰/۴۰: یعنی ۶۰ درصد قلع و ۴۰ درصد سرب. دمای ذوب آن حدود ۱۸۸ تا ۱۹۰ درجه سانتیگراد است و هنگام سرد شدن، یک بازه زمانی کوتاه حالت خمیری دارد. برای کارهای عمومی و سیمکشیهای ساده گزینه خوبی است.
- آلیاژ ۶۳/۳۷: این بهترین و استانداردترین نوع سیم لحیم سربی است که تعمیرکاران حرفهای از آن استفاده میکنند. ویژگی اصلی آن “یوتکتیک” بودن است؛ یعنی در دمای ۱۸۳ درجه، بدون عبور از حالت خمیری، ناگهان از جامد به مایع (و برعکس) تبدیل میشود. این ویژگی باعث میشود اگر دستتان موقع سرد شدن لحیم بلرزد، اتصال ترک نخورد و جلوی ایجاد “لحیم سرد” گرفته شود.
سیم لحیم بدون سرب (Lead-Free):
به دلیل سمی بودن سرب و خطرات جدی آن برای سلامتی و محیط زیست، استانداردهای جهانی تولیدکنندگان را به سمت حذف سرب بردند. این سیمها معمولا ترکیبی از قلع با مقادیر کمی مس یا نقره هستند. البته کار با آنها کمی دشوارتر است؛ زیرا دمای ذوب بالاتری دارند (حدود ۲۱۷ درجه) و به هویه قویتری نیاز دارند. همچنین اتصال نهایی آنها کمی کدر و مات است و آن براقی و زیبایی سیمهای سربی را ندارد. اگر تازهکار هستید، پیشنهاد میکنم ابتدا با مدل سربی تمرین کنید تا قلق کار دستتان بیاید.
جدول مقایسه آلیاژهای رایج سیم لحیم:
| نوع آلیاژ | ترکیب درصد | دمای ذوب تقریبی | ویژگی اصلی |
| قلع/سرب | 63% قلع / 37% سرب | 183 درجه سانتیگراد | تغییر حالت سریع، بهترین برای الکترونیک |
| قلع/سرب | 60% قلع / 40% سرب | 188 درجه سانتیگراد | قیمت مناسب، کاربرد عمومی |
| بدون سرب | 99.3% قلع / 0.7% مس | 217 درجه سانتیگراد | دوستدار محیط زیست |
| قلع/نقره/مس | 96.5% قلع / 3% نقره | 217-219 درجه | مناسب قطعات حساس SMD |
انواع سیم لحیم بر اساس کاربرد
دستهبندی دیگری که به ما نشان میدهد سیم لحیم چیست و چقدر تنوع دارد، تقسیم آن بر اساس نوع مصرف است. انتخاب اشتباه در این مرحله فقط یک خطای ساده نیست، بلکه میتواند کل پروژه شما را نابود کند. هر صنعتی سیم مخصوص خود را دارد.
سیم لحیم الکترونیکی:
این مدل که ما بیشتر با آن سروکار داریم، دارای مغزی فلاکس یا رزین (Rosin Core) است. وظیفه این مغزی، حل کردن اکسیدها در لحظه تماس است تا اتصال برقرار شود. ویژگی مهم رزین این است که بعد از سرد شدن خنثی میشود و به مرور زمان برد را نمیخورد. ضخامت این سیمها معمولا کم در نظر گرفته میشود تا برای پایههای ظریف قطعات مزاحمتی ایجاد نکند.
سیم لحیم لولهکشی:
در صنعت تاسیسات، گاهی از سیمهای با مغزی اسیدی (Acid Core) استفاده میشود تا اکسیدهای ضخیم روی لولههای مسی را از بین ببرد. یک قانون مهم را هرگز فراموش نکنید: استفاده از سیم لولهکشی برای بردهای الکترونیکی ممنوع است. اسید باقیمانده در این سیمها، حتی بعد از اتمام کار فعال میماند و به سرعت مدار چاپی و پایهها را فاسد میکند و از بین میبرد.
سیم لحیمهای تخصصی:
فلزاتی مثل آلومینیوم به سرعت در مجاورت هوا اکسید میشوند و قلع معمولی به آنها نمیچسبد. برای حل این مسئله، سیمهای خاصی مثل “آلوسل” تولید شدهاند که ترکیبات داخلی آنها توانایی شکستن لایه سخت اکسید آلومینیوم را دارد. همچنین در کارهای هنری مثل ساخت شیشههای رنگی یا جواهرسازی، از آلیاژهای خاصی استفاده میشود که گاهی برای زیبایی و استحکام بیشتر حاوی نقره هستند.
انواع سیم لحیم بر اساس شکل
شاید تصور کنید که پاسخ سوال سیم لحیم چیست، فقط به همان مفتولهای دور قرقره محدود میشود. اما واقعیت این است که در صنعت، شکل ظاهری لحیم کاملا وابسته به ابزار و روش اتصال است. سازندگان بر اساس اینکه کار دستی انجام میشود یا اتوماتیک، فرمهای متفاوتی را تولید کردهاند که هر کدام ویژگی خاص خود را دارند.
سیم قرقرهای:
این رایجترین و آشناترین مدل برای مصارف عمومی و تعمیرات است. یک مفتول بلند که دور قرقره پیچیده شده و معمولا دارای مغزی رزین یا همان فلاکس است. وجود این مغزی توخالی که با مواد تمیزکننده پر شده، باعث میشود هنگام کار با هویه دستی، نیازی به روغن اضافه نداشته باشید و کار با سرعت و کیفیت بالا پیش برود.
شمش و میله (Bar):
در خطوط تولید انبوه که سرعت حرف اول را میزند، استفاده از هویه دستی منطقی نیست. در این روش شمشهای بزرگ و ضخیم لحیم را داخل دیگهای ذوب (حوضچه قلع) میریزند. سپس برد الکترونیکی یا سر سیمها را داخل این استخر فلزی مذاب فرو میبرند تا تمام اتصالات در یک لحظه و به صورت همزمان انجام شود.
خمیر لحیم (Solder Paste):
این ماده اصلا شبیه سیم نیست و حالتی خمیری و خاکستری رنگ دارد. خمیر لحیم مخلوطی از ذرات میکروسکوپی فلز و فلاکس چسبناک است. این مدل مخصوص مونتاژ قطعات نصب سطحی (SMD) است که ابتدا با شابلون روی برد قرار میگیرد و سپس با حرارت غیرمستقیم هیتر یا کوره ذوب میشود.
بیشتر بخوانید: خمیر قلع چیست؟
نکات مهم در انتخاب و استفاده از سیم لحیم
انتخاب درست، تفاوت کار حرفهای و آماتور است. حالا که میدانیم سیم لحیم چیست، به این موارد دقت کنید:
۱. توجه به ضخامت سیم (AWG):
ضخامت باید متناسب با قطعه باشد.
- برای قطعات ریز SMD: ضخامت ۰.۲۵ تا ۰.۵ میلیمتر.
- برای قطعات معمولی و دیپ: ضخامت ۰.۸ میلیمتر (رایجترین).
- برای سیمهای ضخیم و سوکت: ضخامت ۱ میلیمتر یا بیشتر.
قانون: اگر شک دارید، سیم نازکتر را بردارید. کنترل آن راحتتر است.
۲. انتخاب برند معتبر:
برند “آساهی” (Asahi) مالزی بسیار باکیفیت است اما تقلبی زیاد دارد. برندهای “ساوبیت” و “بهینکس” هم گزینههای خوبی هستند. برای کار حساس حتما از جای مطمئن مثل جم ترونیک خرید کنید.
۳. تمیزی سطح:
بهترین سیم هم روی چربی نمیچسبد. سطح را تمیز کنید. اگر اکسید دارد از سمباده یا روغن لحیم اضافه استفاده کنید.
۴. دمای هویه:
برای سیم سربی دمای ۳۲۰ تا ۳۵۰ درجه مناسب است. دمای خیلی بالا فلاکس را میسوزاند و دمای پایین باعث کلوخه شدن لحیم میشود.
۵. اصول ایمنی:
دود رزین برای ریه خوب نیست. از تهویه استفاده کنید. چون سیم سرب دارد، بعد از کار دستتان را بشویید و چیزی نخورید. سیم را دور از رطوبت نگه دارید تا سیاه نشود.
جمعبندی
در این مقاله فهمیدیم سیم لحیم چیست و دیدیم که این ابزار ساده چه جزئیات مهمی دارد. انتخاب آلیاژ و ضخامت درست، هم کارتان را راحت میکند و هم عمر دستگاه را بالا میبرد. مهارت با تمرین به دست میآید، اما ابزار خوب نیمی از راه است.
جم ترونیک، بزرگترین ارائه دهنده انواع ماژولها، سنسورها و قطعات الکترونیک در ایران، امیدوار است این مطلب برای شما مفید بوده باشد. اگر دنبال سیم لحیم اصل هستید، روی ما حساب کنید
سوالات متداول
- آیا سیم لحیم رساناست؟
بله، کاملا رساناست. هدف اصلی آن ایجاد اتصال الکتریکی است. هرچند رسانایی آن کمی از مس کمتر است اما برای الکترونیک کافی است.
- تفاوت بین سیم لحیم سربدار و بدون سرب چیست؟
سربدار دمای ذوب پایینتر (۱۸۳ درجه) دارد و کار با آن راحتتر و اتصال براقتر است. بدون سرب دمای بالاتر (۲۱۷ درجه) دارد، مات است اما برای محیط زیست امنتر است.
- نحوه نگهداری صحیح سیم لحیم چگونه است تا اکسید نشود؟
باید در دمای اتاق و دور از رطوبت باشد. رطوبت سیم را کدر میکند. بهتر است قرقره را داخل نایلون در بسته بگذارید.
- برای بردهای حساس موبایل از چه سیم لحیمی استفاده کنیم؟
حتما از سیم نازک (مثلا ۰.۳ میلیمتر) با کیفیت بالا و آلیاژ ۶۳/۳۷ استفاده کنید. برندهایی مثل آساهی بهترین گزینه هستند.
